Bracia Polscy

SCIO CUI CREDIDI

 

"Wyrażając nasze przekonania, nikomu niczego nie narzucamy. Wypowiadając nasze poglądy na nikim przymusu nie wywieramy. Niech każdemu wolno będzie mieć własny sąd, własne zdanie w sprawach religii (...). Wszyscy jesteśmy braćmi, z których żadnemu nie dano władzy i panowania nad sumieniem bliźniego (...)." - Katechizm Rakowski (1605 r.), Przedmowa z 1680 r.

Bracia Polscy (zwani również arianami, socynianami, antytrynitarzami) – wspólnota religijna, która wyodrębniła się w latach 1562-1565 z polskiego Kościoła Kalwińskiego; najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce powstały dzięki uchodźcom z południowej i zachodniej Europy (głównie włoscy antytrynitarze), prześladowanych przez katolicką inkwizycję oraz teologów ewangelickich.
Zostali wygnani z Polski w 1658, a ich ostatnie wspólnoty za granicą zanikły w 1803. Odrodzenie braci polskich nastąpiło w latach 30. XX wieku.
Ośrodki ariańskie zaznaczono czerwonymi punktami

Głównymi ośrodkami ruchu były: Pińczów oraz Raków, gdzie powstała tzw. Akademia Rakowska (1600) z aktywnie działającym domem wydawniczym, a także Kraków, Lublin, Nowy Sącz, Lewartów (Lubartów), Lusławice, Kisielin na Wołyniu, Śmigiel, Węgrów, Iwie i Łosk.
Bracia polscy, arianie uznawali zasadę braterstwa wszystkich ludzi. Początkowo wywodzili z niej ich bezwarunkowy pacyfizm – nosili symboliczne drewniane miecze, nie przyjmowali urzędów związanych z przemocą – państwowych i wojskowych. Odrzucali ideę podziału społeczeństwa na stany jak i feudalne poddaństwo chłopów oraz obowiązek świadczenia dziesięcin. Sprzeciwiali się karom chłosty i śmierci. Dopuszczali jedynie walkę obronną. Inny był ich stosunek do praw własności – „nieliberalnie” optowali za własnością wspólną, przypominając socjalistów utopijnych.
Ze spraw wyznaniowych odrzucali boskość Jezusa, przedmioty kultu (obrazy, relikwie) jak też i ceremonie, obrzędy. Odrzucali przymusowy chrzest uznając, że tylko świadomy wybór wyznania przez dorosłą osobę może być odpowiedzialny. Negowali możliwość zmartwychwstania ciała na Sądzie Ostatecznym, ale uznawali za możliwe zmartwychwstanie duchowe ludzi postępujących dobrze. W niewielkim Rakowie, na dobrach przekazanych im przez właściciela ziemskiego zbudowali akademię, która w ciągu trzydziestu sześciu lat istnienia wykształciła ponad tysiąc osób i była na ustach intelektualistów ówczesnej Europy, znana jako Ateny Sarmackie. Postulowali oni poprzez swoje oficyny wydawnicze racjonalizm i tolerancję. Literatura podaje iż ariański Katechizm Rakowski w kwestiach neutralności światopoglądowej państwa oraz rozdziału państwa od Kościoła był inspiracją twórców Konstytucji USA, m.in. Tomasza Jeffersona.
Bracia polscy odegrali ważną rolę w przygotowaniu rozbiorowego traktatu w Radnot w 1656 oraz przyczynili się do zawarcia unii hadzackiej z 1658 roku.
Bracia polscy na mocy ustawy sejmowej z 1658 zostali skazani na wygnanie z kraju. Podaje się, że powodem wygnania była współpraca ze Szwedami w czasie Potopu, brak na to potwierdzenia w konstytucji sejmowej “O Arianach”, która za to wyraźnie wymienia religijne powody banicji. Było to pierwsze tak poważne naruszenie wolności religijnej w Rzeczypospolitej oraz pierwsza, i jak dotąd ostatnia, banicja grupy religijnej. W wyniku ustawy znaczna część wyznawców wyemigrowała z kraju zanosząc unitariańską myśl teologiczną do innych państw.
Bracia polscy osiedlili się: w Holandii, Prusach Książęcych, Siedmiogrodzie (zwłaszcza w Cluj), Śląsku (głównie w Kluczborku) i północnych Niemczech.
Część pozostałych w Rzeczypospolitej arian przeszła do podziemia.
Kryptoarianie chrzczeni byli w Pińczowie i okolicach do 1684.
Kryptoariański ośrodek w Jankówce funkcjonował jeszcze w pierwszych latach XVIII wieku. Tajne pomieszczenia w dworach, miejsc spotkań braci polskich, wykorzystywane były później w XIX wieku jako kryjówki w czasie powstań narodowych.
Ustawa – konstytucja sejmowa “O Arianach” była zwieńczeniem kontrreformacyjnej fali prześladowań i pogromów, które dotknęły wspólnotę w latach 1655-60; obok braci polskich prześladowania objęły braci czeskich. Idea unitarianizmu zachowała się w Kościołach unitariańskich.
Ruch braci polskich miał charakter wybitnie elitarny, skupił wielu literatów i naukowców, obok zwykłych wyznawców. Lista zborów nie jest dotąd ostatecznie ustalona; Janusz Tazbir szacuje ich liczbę na około 150. Nie były to duże wspólnoty, liczyły przeciętnie od 100 do 200 osób.

Źródło: Wikipedia


Akademia Rakowska

Akademia powstała w roku 1602 z inicjatywy Zboru Braci Polskich w Rakowie, niezależnego, niekatolickiego ośrodka myśli religijnej. Unikalny charakter tej szkoły polegał na tym, że oferowała ona wykształcenie, wolne od średniowiecznego balastu scholastyki.
Akademia w Rakowie formalnie nie posiadała praw akademickich. Była szkołą średnią, pięcioklasową, ze studium teologii. W Akademii uczono języka łacińskiego, etyki, retoryki, matematyki, zapoznawano z elementami prawoznawstwa, polityki i nauk przyrodniczych. Zgodnie z ariańskim rozumieniem, w szkole stawiano na niezależność myślenia, na samodzielność i na doświadczenie, nie zaś na pamięciowe przyswojenie określonych dogmatów nauki czy wiary. Szkoła miała przygotowywać studiującą tam młodzież do działalności publicznej. Życie szkoły regulowały Przepisy Szkoły Rakowskiej - Leges Scholae Racovianae.

Pieczęć ariańskiego miasta Rakowa

Szkoła przyjmowała studentów bez względu na ich wyznanie i nie narzucała im ariańskiego światopoglądu. W Akademii Rakowskiej studiowali również cudzoziemcy. Zbór Braci Polskich w Rakowie fundował stypendia, zwłaszcza młodzieży chłopskiej, aby umożliwić biedniejszym studentom edukację. Przez trzydzieści sześć pracowitych lat wznoszenia się do poziomu "Aten Sarmackich", Akademia Rakowska wykształciła ponad 1000 młodych ludzi różnych narodowości, stanów i wyznania.Do grona pedagogów Akademii należeli Jonasz Szlichting, teolog braci polskich i biblista, autor komentarzy do Nowego Testamentu, Martin Ruar, niemiecki teolog i ideolog braci polskich, Joachim Stegmann, rektor Akademii, matematyk i teolog, autor nowoczesnego podręcznika do matematyki, który jako pierwszy wprowadził do polskiej matematyki logarytmy, Wincenty Schmalz, matematyk, który wprowadził do programu nauczania w polskiej matematyce ułamki, Piotr Statorius, Francuz, autor pierwszej polskiej gramatyki, Johann Crell, ariański pisarz i autor podręcznika etyki, Faust Socyn, włoski filozof i teolog, Hieronim Moskorzowski, poseł na Sejm i znakomity polemista ariański, Paweł Krokier, Ernest Ciołek, Samuel Nieciecki, czy Krzysztof Ostorodt.
Na mocy niezwykle surowego wyroku, sprzecznego z zasadą wolności religijnej, Sejm Rzeczypospolitej z inspiracji katolickiej Kontrreformacji rozwiązał Akademię Rakowską w roku 1638. Pozostałe szkoły ariańskie przejął zakon jezuitów.
Ariańskie szkolnictwo było bardzo nowoczesne jak na owe czasy. Bracia polscy kształtowali programy nauczania w swoich szkołach, dbając o ich wymiar praktyczny. Profesurę rekrutowali spośród najtęższych umysłów Europy. Szkoły ariańskie miały pod tym względem pełną autonomię. Bracia, sami na ogół bardzo solidnie wykształceni w uniwersytetach zachodnioeuropejskich, znakomicie orientowali się w środowisku naukowym i zapraszali do współpracy najlepszych nauczycieli akademickich.



Katechizm Rakowski

Katechizm Rakowski to wydane w 1604 w Rakowie wyznanie wiary braci polskich, głoszące (jako jedno z pierwszych dzieł w historii Europy) zasadę racjonalizmu i tolerancji religijnej (inspirowało m.in. Konstytucję USA).

Tytuł
Tytuł polski Katechizmu brzmi:
Katechizm Zboru tych ludźi, którzy w Królestwie Polskim / y w Wielkim Xięstwie Litewskim, y w innych Państwach do Korony należących / twierdzą i wyznawáią / że nikt inszy, iedno Oćiec Pana naszego Jezusa Christusa / iest onym iedynym Bogiem Izraelskim: á on człowiek J e z u s Nazareński / który się z Panny narodził/ á nie żaden inszy oprocz niego / ábo przed nim / iest jednorodzonym Synem Bożym.

Tytuł łaciński:
Catechesis Ecclesiarum quae in Regno Poloniae et magna Ducatu Lithuaniae, et aliis ad istud Regnum pertinentibus Provinciis, affirmant, neminem alium, praeter Patrem Domini nostri Jesu Christi, esse illum unum Deum Israelis: Hominem autem illum Jesum Nazarenum, qui ex Virginenatus est, nec alium, praeter aut ante ipsum, Dei Filium unigenitum, et agnoscunt et confitentur. Ante annos quatuor Polinicè, nunc verò etiam Latinè edita.

Historia
Tekst Katechizmu był zbiorowym dziełem braci polskich. Początkowo tekst przygotowywał Faust Socyn, jednak jego śmierć w 1603 przerwała tę pracę. Dzieło Socyna kontynuowali: Piotr Stoiński (młodszy), Hieronim Moskorzowski, i Jan Voelkel. Katechizm napisany został w języku polskim i wydany w 1604, a następnie przetłumaczony przez Hieronima Moskorzowskiego na łacinę i wydany ponownie w 1605-1609. To wydanie było zadedykowane angielskiemu królowi Jakubowi I, co wywołało oburzenie tego władcy, przeciwnemu antytrynitaryzmowi. Z tego powodu zakazano w Anglii jego rozpowszechniania, a w 1614 książkę publicznie spalono.
Na język niemiecki przetłumaczył Katechizm Walenty Smalc i wydał w 1608.
Katechizm, głoszący konieczność racjonalizmu i tolerancji religijnej wywarł znaczny wpływ na Europę Zachodnią. Thomas Jefferson powoływał się na tekst Katechizmu jako jedno ze źródeł Konstytucji USA. Katechizm wymieniony jest przez UNESCO jako jedno z najważniejszych dzieł w historii ludzkości. W Polsce Katechizm został zapomniany wraz z wygnaniem braci polskich w 1658.

Katechizm Rakowski w wersji roboczej
dostępny pod poniższym linkiem




Poczet Braci Polskich
Czytaj więcej >>>


Dawne zbory ariańskie

1.Czeladź
Obecnie we władaniu PZMot.Jest tabliczka konserwacyjna.

2.Raków
Dom ministra.Jedyny fragment dawnej Akademii Rakowskiej.

3.Cieszkowy
Trzy kondygnacje-grozi zawaleniem.

4.Cieszkowy
Budynek znajduje się obok gimnazjum.

5.Kolosy
Wymieniono dach drewniany na blaszany.

6.Sancygniów
Znajduje się na terenie dawnej posiadłości rodziny Deskur.

7.Ludynia
Dawny zbór.Dziesięć kilometrów na zachód od Małogoszczy.Na trasie Kielce-Częstochowa.

Dom ariański w Rakowie



Filmoteka



c



Następnie kliknij tutaj.