Poczet arian polskich



Faust Socyn (właściwie: Fausto Sozzini, Faustus Socinus) (ur. 5 grudnia 1539 w Sienie, zm. 3 marca 1604 w Lusławicach) – włoski reformator religijny, teolog, pisarz, poeta. Twórca socynianizmu i doktryny religijnej Braci Polskich, dziadek Andrzeja Wiszowatego.
Wpływ poglądów Socyna na ówczesną Europę zachodnią i środkową był znaczący i przyczynił się do stworzenia racjonalizmu i koncepcji państwa demokratycznego.
Wczesne lata życia
Urodził się w bogatej i wpływowej rodzinie z Toskanii, syn Alessandra Sozzini, (Scopeto), i Agnese Petrucci, z rodziny Petrucci, z której pochodzili papieże: Pius II, Pius III i Paweł V.
Pod wpływem stryja, Celso Sozzini, który opiekował się nim po śmierci rodziców, stryja Lelio Sozzini (Lelio Socyna), i Miguela Serveta odrzucił istnienie Trójcy Świętej i dogmatów katolickich. W 1562 opublikował pierwszą rozprawę teologiczną: Komentarz do pierwszego rozdziału Ewangelii św. Jana (już w 6 lat później przetłumaczoną na język polski). Kolejne 10 lat spędził na dworze księcia Toskanii Kosmy I, unikając kwestii religijnych i pisząc utwory o tematyce politycznej i miłosnej.
Narastająca presja ze strony Inkwizycji sprawiła, że w 1574 przeniósł się do ośrodka wolnomyślicielstwa – Bazylei, gdzie w 1578 opublikował swoje najbardziej oryginalne dzieło: O Jezusie Chrystusie Zbawicielu, które negowało znaczenie śmierci na krzyżu jako odkupienia grzechów, a podkreślało rolę Jezusa jako nauczyciela ludzkości, której wskazał drogę do osiągnięcia zbawienia (główne znaczenie nie przypisywał wierze, ale etyce postępowania ludzi).
Zaprzeczał także istnieniu grzechu pierworodnego jako sprzecznego z logiką, twierdząc, że grzech obciążać może jedynie jego sprawcę Adama, a nie całą ludzkość. Wierzył w możliwość doskonalenia człowieka, który przez rozwój nauki i techniki w końcu wyzwoli się od cierpień i klęsk.
Jesienią 1578 po raz pierwszy przyjechał na krótko do Polski, do Krakowa, w następnym roku przyjechał znowu, nawiązując kontakty z grupą antytrynitarzy – Włochów z otoczenia królowej Bony. Chciał wstąpić do krakowskiego zboru arian, ale odmówiono mu tego, ponieważ sprzeciwił się ponownemu ochrzczeniu (twierdził, iż każdy chrzest chrześcijański jest tak samo ważny). Niemniej nie przestał współpracować z polskimi arianami, pomagając im ustalić spójną doktrynę religijną i rozstrzygając ich wewnętrzne spory. Od 1598 stał się nieoficjalnym przywódcą polskich arian; reprezentował nurt umiarkowany, który nie sprzeciwiał się pańszczyźnie, państwu i sądownictwu. W 1580 napisał traktat polemiczny O autorytecie Pisma Św., który podkreślał rolę Biblii jako "słowa bożego", ale przyznawał, że w logiczny sposób nie można tego udowodnić.
W 1586 ożenił się z córką Krzysztofa Morszczyna (protektora protestantów) – Elżbietą, która urodziła mu jedyne dziecko – Agnieszkę.
W Polsce nasilała się presja kontrreformacji: w 1571 zniszczono w Krakowie zbór protestancki i cmentarze innowierców, a od 1594 Socyn padał ofiarą napaści i przemocy (w 1598 grupa krakowskich studentów (podburzonych przez miejscowy kler katolicki), wywlekła Socyna z jego mieszkania, spaliła jego księgozbiór i usiłowała go zabić; w ostatniej chwili uratował go ksiądz-profesor Marcin Wadowita).
Socyn, obawiając się o życie, wyjechał w 1598 do Lusławic koło Tarnowa, gdzie znajdował się duży ośrodek Braci Polskich. Tu zmarł w wieku 65 lat.
Nie zaznał spokoju nawet po śmierci; Gdy w latach 70. XIX wieku wybuchła w okolicach Lusławic cholera, która zdziesiątkowała mieszkańców pobliskich wsi, za poradą miejscowego proboszcza, dla odwrócenia klęski, spławiono w Dunajcu zwłoki "heretyków" – w tym ciało Fausta Socyna, które nigdy nie zostało odnalezione. Staraniem unitarian z USA i Wielkiej Brytanii w 1936 wybudowano mauzoleum Socyna według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza wkomponowując kamień przeniesiony z grobu reformatora. Pierwotne miejsce pochówku Fausta Socyna znajdowało się na niewielkim wzniesieniu przy drodze gminnej Lusławic. Symboliczny dziś grób Socyna znajduje się na terenie prywatnego parku dworskiego, należącego do kompozytora Krzysztofa Pendereckiego i nie jest udostępniany zwiedzającym.

Najważniejsze dzieła:
De Jesu Christo Salvatore (O Jezusie Chrystusie Zbawicielu) 1578
De statu primi hominis ante lapsum (O stanie pierwszego człowieka przed upadkiem) 1578
De Jesu Christi invocatione disputatio (Dysputa o oddawaniu czci Jezusowi Chrystusowi) 1579
Christianae religionis brevissima institutio, per interrogationes et responsiones, quam catechismus vulgòvocant (Krótka nauka o religii chrześcijańskiej, w pytaniach i odpowiedziach, zwana powszechnie katechizmem); wydane pośmiertnie 1605
Novum Fragmentum catechismi prioris (uzupełnienie katechizmu); wydane pośmiertnie 1605-1609

Faust Socyn w zasobach Polskiej Biblioteki Internetowej:
łac.
◦"Christianae religionis brevissima institutio per interrogationes & responsiones, quam Catechismum vulgo vocant : opus imperfectum" Socyn Faust
◦"Concionis Christi, quae habetur capite quinto, sexto et septimo apud Matthaeum Evangelistam explicatio" Socyn Faust
◦"De Iesu Christo Servatore, hoc est cur & qua ratione Iesus Christus noster seruator sit, Fausti Socini Senensis disputatio." Socyn Faust
◦"Disputatio de adoratione Christi habita inter Faustum Socinum & Christianum Francken : nec non fragmenta responsionis fusioris, quam F. Socinus parabat, ad Francisci Davidis de Christo non invocando scriptum [...]". Socyn Faust
◦"Explicatio primae partis capitis Evangelii Iohannis" Socyn Faust, Moskorzewski Hieronim
◦"Fausti Socini Miscellanea : hoc est scripta theologica, seu tractatus breves de diversis materiis." Socyn Faust
◦"Praelectiones theologicae" Socyn Faust
◦"Commentarius in Epistolam Iohannis Apostoli primam" Socyn Faust
◦"De baptismo aquae disputatio" Socyn Faust
◦"De statu primi hominis ante lapsum disputatio" Socyn Faust, Moskorzewski Hieronim
◦"Elenchi sophistici" Socyn Faust
◦"Fausti Socini Breves qvidam de diversis materiis ad Christianam religionem pertinentibus tractatus". Socyn Faust
◦"Lectiones sacrae : opus imperfectum" Socyn Faust
◦"Tractatus de iustificatione" Socyn Faust
http://www.pbi.edu.pl/site.php?s=YWY2YzZhMDQwOTY4&tyt=&aut=Faust+Socyn&x=0&y=0





Mauzoleum Socyna projektu Szyszko-Bohusza


Szymon Budny (także Simon Budnii, błr.: Сымон Будны, Symon Budny, łac.: Budnius i Budnaeus, ur. w styczniu 1530 w Budnym, zm. 13 stycznia 1593 w Wiszniewie) – białoruski i polski działacz reformacji, pastor początkowo kalwiński a następnie ariański, hebraista, biblista, tłumacz Biblii na język polski, pisarz i teolog ariański. Jeden z pionierów idei demokracji w polityce, przeciwnik kary śmierci. Jeden z najważniejszych twórców literackiego języka białoruskiego, pisał także po łacinie i po polsku.
Historyk Norman Davies nazwał Szymona Budnego "najwybitniejszym hebraistą XVI w.". Budny dokonał przekładu Biblii Nieświeskiej - drugiego (po Biblii Brzeskiej) tłumaczenia Pisma Świętego na polski z języków oryginalnych oraz pierwszego w historii polskich przekładów dokonanego przez jedną osobę.[2]. Jego studia nad językiem hebrajskim wywarły również wpływ na późniejszych uczonych żydowskich.
Pochodził z ruskiej prawosławnej rodziny szlacheckiej z okolic Zabłudnia, wychowywał się na dworze magnackiej rodziny Chodkiewiczów, następnie studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, we Włoszech i Szwajcarii, gdzie zetknął się z ideami arianizmu za pośrednictwem Miguela Serveta. Biegle władał językami: białoruskim, polskim, czeskim, łacińskim, hebrajskim, włoskim i greckim.
Po powrocie na Litwę Budny osiadł w Klecku na dworze księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego, protektora kalwinizmu, gdzie powierzono mu funkcję pastora. Budny współtworzył (wraz z Ostapem Wałpowiczem, Wawrzyńcem Krzyżkowskim i Maciejem Kawęczyńskim) kalwińską drukarnię w Nieświeżu, gdzie w 1562 wydrukowano jego pierwszą książkę Katichizis, to jest nauka starodawnaja chrystianskaja od swiatogo Pisma dlia prostych ludiej jazyka ruskago w pytaniach i odkazach sobrana. To dzieło zostało napisane w języku białoruskim i głosiło pochwałę tego języka oraz podkreślało konieczność jego używania w literaturze (zgodnie z poglądami Franciszka Skaryny). Jest to jedno z niewielu dzieł, pisanych po białorusku. W języku tym pisali wówczas tylko miejscowi muzułmanie (Tatarzy) oraz ewangelicy; katolicy pisali po polsku, a prawosławni w języku cerkiewnosłowiańskim. Jednocześnie Katichisis było pamfletem wymierzonym przeciwko prawosławiu, podkreślało zbędność rytuałów religijnych, niski poziom wykształcenia księży i stwierdzało, że tylko judaizm stara się zapoznać wiernych z treścią świętych pism.
Budny wkrótce ujawnił swoje sympatie dla arianizmu w kolejnym dziele w języku białoruskim: Pra apraudanie griesznaga czaławieka pierad Bogam (O usprawiedliwieniu grzesznego człowieka przed Bogiem) 1562. W tej książce Budny bronił instytucji państwa, służby wojskowej i własności prywatnej przeciwko radykałom ariańskim.
Z powodu sprzyjania Braciom Polskim (arianom) kalwiński konsystorz pozbawił go funkcji pastora. Nagle Budny został pozbawiony wszelkich dochodów i w rozpaczy próbował odzyskać łaskę księcia Radziwiłła, ale bez powodzenia. Przeniósł się do Łoska, na dwór krajczego litewskiego Jana Kiszki, który sprzyjał arianom. Tu Budny (jako pastor ariański) otwarcie przedstawił swój program demokratyzacji ustroju państwa i protestował przeciwko karze śmierci. Odrzucał też ideę boskości Jezusa i podkreślał, iż Jezus był tylko doskonałym człowiekiem. Te nowatorskie idee przysporzyły mu wielu wrogów, głównie wśród katolików i prawosławnych, którzy zarzucali mu sympatię dla judaizmu. Także Bracia Polscy potępiali jego najskrajniejsze poglądy; był 2 razy ekskomunikowany ze zboru (w 1582 i 1584) i z powrotem przyjmowany, po odwołaniu kontrowersji.
Po ukazaniu się pierwszych drukowanych polskich Biblii - katolickiej Biblii Leopolity (1561) i kalwińskiej Biblii Brzeskiej (1563) - środowiska protestanckie (kalwińskie i ariańskie) dostrzegały potrzebę wydania jeszcze jednego Pisma Świętego w tańszym i poręczniejszym formacie oraz wolnego od błędów wydań wcześniejszych i bliższą językowi zwykłych ludzi. Około 1567 (ariański synod skrzyński) rozpoczęto prace nad poprawionym wydaniem Biblii Brzeskiej i przygotowania do jej druku w Nieświeżu w majątku Radziwiłłów, którym zarządzał Maciej Kawęczyński, właściciel tamtejszej drukarni.
Prawdopodobnie w 1568 Kawęczyński zaprosił Budnego do prac nad poprawieniem Biblii Brzeskiej. Porównanie jej tekstu z wersjami grecką, hebrajską i niemiecką wykazało jednak, że wbrew deklaracjom wydawców przekład brzeski nie jest bezpośrednim tłumaczeniem z języków oryginalnych, ale przekładem z łaciny i francuskiego. Szybko okazało się, że dużo praktyczniej będzie dokonać nowego tłumaczenia niż poprawiać błędy wcześniejszych wydań. Po nieudanych próbach pozyskania współpracowników, Budny przyjął cały ciężar dokonania przekładu na siebie.
Budny rozpoczął od przetłumaczenia Nowego Testamentu oraz ksiąg apokryficznych (które uważał za nienatchnione i traktował je jako "wprawkę" w grece). Zostały one wydrukowane w 1570 w Nieświeżu przez Kawęczyńskiego, który nie podzielał wszystkich poglądów Budnego i dokonał w tekście zmian bez uzgodnienia z tłumaczem, między innymi usuwając przypisy.
Prace nad Starym Testamentem prowadził Budny w latach 1570-1572. O intensywności pracy świadczy fakt, że pod koniec tego okresu biblista miał poważne problemy ze wzrokiem i musiał korzystać z pomocy młodzieńca czytającego teksty hebrajskie. W 1572 ukazało się dzieło życia Budnego - całość przekładu Biblii znana jako "Biblia Nieświeska". Druk rozpoczęto w Nieświeżu, ale przerwano go na skutek interwencji nawróconego na katolicyzm Krzysztofa "Sierotki" Radziwiłła, który doprowadził do przeniesienia drukarni do Zasławia (lub Uzdy). Tam dokończono druk Biblii w przekładzie Budnego, stąd czasem jej nazwa Biblia Nieświesko-Zasławska.
Biblia Nieświeska, w odróżnieniu do Brzeskiej, była tłumaczeniem dosłownym, w którym oddano "słowo za słowo", a nie "myśl za myśl". Przez to była, jak na XVI w., bardzo nowatorska. Zrywała też z wieloma tradycyjnymi rozwiązaniami, a w to miejsce często ściśle trzymała się wersji hebrajskiej. Wprowadzała do języka polskiego neologizmy, które miały zastąpić łacińskie zwroty (np. "rozdział" w miejsce "kapitel"). Większość imion i nazw własnych było transkrypcją hebrajskich i greckich odpowiedników. Konsekwentnie oddawała takie słowa jak "dusza" (hebr. nefesz, gr. psyche), "grób" (hebr. szeol, gr. hadeis), "Jehowa" (hebr. JHWH).
Z czasem Budny wyparł się jednak tłumaczenia Nowego Testamentu z Biblii Nieświeskiej (pozmienianego przez wydawców) i 2 lata później, w 1574 wydał w Łosku sam pod własnym nazwiskiem Nowy Testament, w wersji bez zmian Kawęczyńskiego i z przypisami oraz obszernym materiałem biblistycznym. W wydaniu tym zamieścił 11 razy imię "Jehowa" w Ewangelii według Mateusza. W wydaniu tym Budny usunął wszelkie wzmianki sugerujące boskość Jezusa.
Później, ok. 1589, Budny wydał jeszcze jedno wydanie Nowego Testamentu, w którym wycofał się z części swoich rozwiązań, uważanych za kontrowersyjne i niepotwierdzone manuskryptami. Zmian tych dokonał również pod wpływem środowiska Braci Polskich.
Ponieważ krąg czytelników języka białoruskiego był ograniczony, Budny zaczął pisać po polsku, wyjaśniając: Głupstwo to jest mową jednej krainy gardzić, a drugiej słówka pod niebiosa wynosić.
Napisał wstęp do polskiego przekładu dzieła Andrzeja Frycza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej (1577). Nieco wcześniej, w książce O furyiach albo szaleństwach francuskich... (1573) przestrzegał przed wybieraniem Henryka Walezego na króla Polski, który mógłby powtórzyć masakrę innowierców ("Noc św. Bartłomieja").
Nawoływał do zachowania czystości języka polskiego i proponował zastąpienie zapożyczeń z języków obcych (głównie germanizmów i latynizmów) słowami z innych języków słowiańskich. Wprowadził do swoich przekładów takie słowa jak "namiot", "rozdział", "napletek", "całopalenie" i inne, które weszły na stałe do języka polskiego.
Większość dzieł Budnego zaginęła lub została zniszczona w okresie kontrreformacji; oprócz wymienionych zachowały się: Świętego Justyna filozofa i męczennika rozmowa z Tryfonem Żydem (1564), Ad argumenta Simleri... (1574), O przedniejszych wiary chrystyjańskiej artykulech to jest o Bogu jedynym, o Synu jego i Duchu św. (1576), O urzędzie miecza używającem (1583).

Ważniejsze utwory:

O oprawdanii hriesznaho czełowieka pried Bohom, Nieśwież 1562, drukarnia M. Kawieczyński, (wyd. w języku ruskim, zaginione)
Ad argumenta Simleri et aliorum quorundam pro duabus in Christo naturis dimicantium quaecumque Stanislaus Grochovius contra Simon Budnaeum ezcerpsit, eiusdem S. B. responsio, 1574, (druk nieznany)
Brevis demonstratio, quod Christus not sit ipse Deus qui Pater nec ei aequalis, 1574, (ogł. w S. Kot Reformacja w Polsce, 1936, s. 316-326)
O przedniejszych wiary chrystiańskiej artikulech, to jest o Bogu jedynym, o Synu jego i o Duchu św., Łosk 1576, drukarnia J. Karcan, (wyznanie wiary Budnego z tego dzieła ogł. H. Merczyng S. Budny jako krytyk tekstów biblijnych, Kraków 1913, s. 85-88)
Przedmowa do A. Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej, przekł. C. Bazylika, Łosk 1577, drukarnia J. Karcan
O urzędzie miecza używającem, Łosk 1583, (obszerne fragm. podał A. Brückner "Z dziejów polskich różnowierców. Arianie", Atenuem 1896, t. 2)
Ważniejsze przekłady[edytuj]M. Luter Katichisis, to jest nauka starodawnaja chrystianskaja od Swiatoho Pisma dla prostych ludiej jazyka ruskoho w pytanijach i otkazach sobrana, Nieśwież 1562, drukarnia M. Kawieczyński (unikat Biblioteki Czartoryskich)
Biblia, to jest Księgi Starego i Nowego Przymierza, Nieśwież 1570, edycja niezupełna, (wyd. całkowite zaczęto składać w 1571 w Nieświeżu, druk zakończono prawdopodobnie rok później w Zasławiu - jest to tzw. Biblia nieświeska)
Nowy Testament, Łosk 1574, autor opatrzył je licznymi przypisami, (unikat pierwodruku Biblioteki Kórnickiej)
De processione Spiritus Sancti libellus, a quodam Russo vel Roxolano contra Latinorum opiniones in lingua illyrica iam pridem conscriptus, nunc vero a Simone Budnaeo conversus, (rękopis Archiwum Państwowego w Zurychu, sygn. E II 367 k. 231-242)

Listy i materiały:

List do H. Bullingera z 1563, (ogł. T. Wotschke "Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen" w: Archiv f. Reformationsgeschichte, Ergänzungsband 3, 1908)
List do Łabędzkiego, 20 kwietnia 1572, Zasław, (tekst polski i przekł. łaciński podaje S. Kot "Szymon Budny. Der grösste Häretiker Litauens im 16. Jahrhundert" w: Studien zur älteren Geschichte Osteuropas I. Teil: "Festschrift für Heinrich Felix Schmid", Graz 1956)
List-memoriał do historiografa reformacji angielskiej J. Foxe'a, 4 maja 1574, (ogł. S. Kot Reformacja w Polsce, 1936, s. 316 nn.)


Herb Pirzchała

Andrzej Wiszowaty, herbu Pierzchała (ur. 26 listopada 1608 w Filipowie, zm. 29 lipca 1678 w Amsterdamie) – filozof, teolog, ideolog religijny braci polskich, kaznodzieja, poeta.
Syn Stanisława Wiszowatego i Agnieszki Socyn, jedynej córki Fausta Socyna. Prawnuk Abrahama Wiszowatego, komornika ziemskiego brańskiego, jednego z pierwszych członków rodu wymienionych w historycznych dokumentach w XVI w. Rodzina Wiszowatych należała do drobnej szlachty. Ojciec nie był w stanie zadbać o należyte wykształcenie syna, dlatego za namową Krzysztofa Morsztyna, arianina, starosty filipowskiego i wuja żony, Stanisław przeniósł się do województwa krakowskiego, gdzie objął w dzierżawę wieś Jankówka, a później nabył na własność wieś Wrocimorowa. Andrzej pobierał pierwsze nauki wraz z synami K. Morsztyna w sąsiednim Raciborsku – siedzibie Morsztynów. Wykazywał duże zdolności, dlatego naukę kontynuował w słynnej Szkole w Rakowie (1619-1629), gdzie mieszkał w domu rektora i wybitnego myśliciela ariańskiego Jana Crella. Po ukończeniu szkoły objął na krótko posadę nauczyciela dzieci wojewody lubelskiego Aleksandra Tarły. Arianie niechętni temu faktowi (Tarło był katolikiem), ufundowali dla młodego Andrzeja stypendium zagraniczne. W 1631 r. rozpoczęła się pierwsza europejska podróż Wiszowatego. Na trasie znalazły się Gdańsk (odwiedził Marcina Ruara), Hamburg (spotkanie z Hugonem Grocjuszem), aby w 1632 przybyć do Lejdy i podjąć studia na tamtejszym Uniwersytecie. W czasie studiów Wiszowaty odwiedzał często Amsterdam, aby uczestniczyć w wykładach myślicieli tej klasy co: Gerhard Johann Vossius i Caspar Barlaeus. Wkrótce na stałe przeniósł się do Amsterdamu. Tam poznał i zaprzyjaźnił się z Krzysztofem Arciszewskim, arianinem, sławnym w Europie podróżnikiem i żołnierzem. Po opuszczeniu Amsterdamu, Wiszowaty odwiedził Anglię i Paryż. W 1637 r. powrócił do Polski. W 1638 r. pod pretekstem obrazy katolicyzmu, zburzono Szkołę Rakowską, zamknięto zbór i wypędzono nauczycieli i uczniów. Oburzony tym wydarzeniem Wiszowaty udał się w 1639 r. do Warszawy, gdzie przed Izbą Poselską wygłosił mowę w obronie doktryny rakowskiej. Wkrótce został nauczycielem Andrzeja Suchodolskiego. Razem z nim, w 1640 r. wyruszył w kolejną, kilkuletnią podróż po Europie. Odwiedził Niemcy, Holandię i Francję. Po powrocie, w 1642 r., synod ariański powierzył mu funkcję ministra zboru ariańskiego w Piaskach, należących do rodziny Suchodolskich. Zbór został wkrótce zamknięty. W 1643 r. Wiszowaty otrzymał posadę kaznodziei w zborze w Szerszniach na Ukrainie w powiecie żytomierskim, u boku ariańskiego teologa Jana Stoińskiego. Szersznie były własnością rodziny Jerzego Niemirycza, podkomorzego kijowskiego, przyjaciela Wiszowatego z okresu studiów w Lejdzie[4]. W 1643 r. Andrzej otrzymał tragiczną wiadomość o bestialskim zamordowaniu ojca we Wrocimorowej. Wkrótce Bracia polscy przenieśli Wiszowatego do województwa wołyńskiego. Pod jego opieką znalazły się zbory w Haliczanach, Iwanicach, Beresku i Kisielinie. Wystąpienia przeciwko arianom przybrały na sile. Kolejne zbory były burzone, co nie pozwalało Wiszowatemu osiąść nigdzie na dłużej. 3 maja 1648 r. ożenił się z Aleksandrą Rupniewską herbu Szreniawa, córką Joachima i Elżbiety z Lubienieckich herbu Rola. Przeniósł się do Siedlisk, aby objąć tam stanowisko kaznodziei. Po wybuchu wojen kozackich, wyjechał w okolice Gdańska. Osiadł na krótko w Straszynie, gdzie wygłaszał polskie kazania u boku nie znającego języka polskiego Marcina Ruara. Nauczał kolejno w zborach w Radostowie, Robkowie i Lusławicach. Na wieść o napaści chłopskiego tłumu na Nowy Sącz, wymordowaniu załogi szwedzkiej i spustoszeniu ariańskich domów, Wiszowaty w pośpiechu opuścił Robków, gdzie porzucił cały majątek i bibliotekę. Osiadł chwilowo w Czarkowych należących do syna swojej stryjecznej siostry, Hieronima Moskorzewskiego. Wkrótce znowu zmuszony był uciekać. Wraz z Jonaszem Szlichtyngiem i Stanisławem Lubienieckim schronił się pod opiekę Szwedów w Krakowie. Po poddaniu się Krakowa wojskom polskim króla Jana Kazimierza, Wiszowaty powrócił do Robkowa i majątku rodzinnego we Wrocimorowej. Tam doszła go wieść o uchwaleniu przez Sejm konstytucji o wygnaniu arian z Polski (1658). Akt parlamentu stawiał Braciom polskim do wyboru: nawrócenie lub konfiskatę majątku i wygnanie z kraju (w ciągu 3 lat). Wiszowaty podjął ostatnią próbę uratowania arian. W dniach 11-16 marca 1660 r., na zamku kasztelana wojnickiego Jana Wielopolskiego w Rożnowie odbyła się słynna publiczna dysputa teologiczna między przedstawicielami Braci polskich i duchownymi kościoła katolickiego. Spotkanie do niczego nie doprowadziło. Kasztelan pod wrażeniem intelektu Wiszowatego zaproponował mu, aby pozostał w kraju, który potrzebuje ludzi uczonych. W zamian za przejście na religię katolicką zaoferował teologowi wieś Gródek. Ten odmówił mówiąc, że lepiej "dobra stracić i cześć obywatelską niż czyste sumienie". 10 lipca 1660 r. Wiszowaty opuścił Polskę. Arianie wyjeżdżający z Rzeczypospolitej udali się do Kluczborka. Następnie Wiszowaty pojechał na Węgry, a stamtąd został przez synod wysłany do Mannheim. W Heidelbergu wręczono mu zakaz nauczania na terenie Palatynatu. W tej sytuacji, jako miejsce stałego pobytu Wiszowaty wybrał Amsterdam. Do końca życia pozostał wierny przekonaniom religijnym. Nadal tworzył i opiekował się spuścizną Braci polskich. Opublikował monumentalne wydawnictwo "Bibliotheca Fratrum Polonorum", na które składał się dorobek polskich arian, a które w 1674 trafiło na indeks ksiąg zakazanych. Zmarł 29 lipca 1678. Ostatnie słowa wypowiedziane do jednego z synów brzmiały: "Jak widziałeś, chłopcze, że ja czynię, tak i ty zawsze trzymaj się tylko tego, co prawdziwe i dobre i cały wysiłek ku temu obracaj". Syn Andrzeja, Benedykt Wiszowaty poszedł w ślady ojca.
Autor 62 prac z dziedziny teologii, filozofii, religii i etyki, w większości zaginionych. Za najwybitniejszy i najbardziej znany uchodzi "Religio rationalis seu de rationis judicio" – "O religii zgodnej z rozumem, czyli traktat o posługiwaniu się sądem rozumu także w sprawach teologicznych i religijnych" (Amsterdam 1684). Wydawca dorobku braci polskich, monumentalnego wydawnictwa "Bibliotheca Fratrum Polonorum". Swoich sił próbował również na polu poezji. Wierszowany przekład psałterza zaginął. Przetłumaczył na język polski łaciński wiersz Samuela Przypkowskiego. Jest także autorem wierszowanego paszkwila w odpowiedzi ks. W. Dębołeckiemu, stanowiącego ciekawy przykład ówczesnej krytyki.
Nie odnaleziono dotąd trzech wybitnych traktatów, które Wiszowaty pozostawił w rękopisie, poświęconych: filozofii przyrody ("Physicae problemata"), logice ("Breves institutiones logicae") i etyce ("Eticae seu philosophiae moralis compendium").
Nawiązał kontakty lub przyjaźnie z wieloma wybitnymi osobistościami epoki, m.in.: Janem Crellem, Krzysztofem Arciszewskim, Szymonem Episcopiusem, Janem Gerhardem Vossiusem, Stefanem Curcelleusem, Hugo Grocjuszem, Pierre'em Gassendim, Samuelem Sorbiere, Janem Amosem Komenskim, Gotfrydem Leibnizem.
Skomponował hymny i psalmy w języku polskim.

Andrzej Wiszowaty - O RELIGII ZGODNEJ Z ROZUMEM (pdf - ok. 374 kB) (pl)


Reformacja w Polsce Rocznik I 1921 nr.1 (Reformacja w Polsce Organ Towarzystwa do Badania Dziejów Reformacji w Polsce pod redakcją Stanisława Kota. Rocznik I, Nr 1 Warszawa 1921)


Samuel Przypkowski inna forma nazwiska: Przypcovius, pseud.: Eques Polonus, Julius Celsus, Ireneus Philaletes, (ur. ok. 1592 prawdopodobnie w Gnojniku, zm. 19 kwietnia 1670 w Królewcu) – polski pisarz religijny i polityczny, poeta, pastor ariański i działacz reformacji.
Pochodził ze szlacheckiej rodziny z Kielecczyzny, z ojca Mikołaja (arianina, seniora zboru lucławickiego), i matki Elżbiety z Gabońskich. Pierwsze nauki pobierał w Lucławicach. W roku 1611 uczył się w ariańskiej Akademii Rakowskiej, a następnie w Altdorfie (1614-1616) i Lejdzie (1616-1619). Był zwolennikiem poglądów Fausta Socyna. Związał się z dworem Radziwiłłów z Birży: najpierw z hetmanem polnym litewskim Krzysztofem Radziwiłłem (1621), a potem z księciem Bogusławem Radziwiłłem. W 1633 uczestniczył w wojnie z Rosją. W 1639 zamieszkał w majątku ziemskim arianina Jerzego Niemirycza na Ukrainie. W 1656 walczył w bitwie pod Prostkami u boku księcia Bogusława.
Po nakazaniu przez Sejm wygnania arian z Rzeczypospolitej 20 lipca 1658, Przypkowski wyjechał do Prus Książęcych, najpierw w 1661 do Kotła, a w 1666 do majątku Kosinowo, który zakupił (jako własność zastawną) wraz z zięciem Mikołajem Suchodolskim za 5000 florenów. W Kosinowie został pierwszym pastorem (tzw. ministrem) zboru ariańskiego. Zmarł w Królewcu, gdzie spędził ostatni okres życia, ale zgodnie z jego ostatnią wolą został pochowany na cmentarzu (tzw. Ariańskiej Górze) w Kosinowie. Grób nie zachował się.

Twórczość
Był zwolennikiem całkowitego rozdziału Kościoła od państwa, co zawarł w rozprawie: Dissertatio de pace et concordia ecclesiae (Rozprawa o pokoju i zgodzie w Kościele). wydanej w Amsterdamie w roku 1628. Napisał wiele utworów poetyckich, głównie religijnych, w językach: polskim i łacińskim, m.in. Psalmy i pieśni nabożne (1610), kolejne wydania jego poezji pojawiły się w latach 1910–1911 w Wirydarzu poetyckim J. T. Trembeckiego (t. 1-2), w 1973 Na porównanie jesienne i w 1981 Dissertatio.

Ważniejsze utwory

Wiersze polskie i łacińskie, zbiór wyd. A. Brückner w: J. T. Trembecki Wirydarz poetycki, t. 1-2, Lwów 1910-1911; wiersze: Elegiae oraz Ad Christum Dominum – wyd. uprzednio: A. Wiszowaty Stimuli virtutum fraena peccatorum, Amsterdam 1682, drukarnia H. Jansson – odmienna wersję wiersza Hymn świętego Ambrożego, który Te Deum laudamus zowią, wierszem polskim przetłumaczony – wyd. z rękopisu Biblioteki Czartoryskich nr 362 Z. Ciechanowska: S. Przypkowskiego parafraza hymnu "Te Deum", Szymon Szymonowicz i jego czasy, Zamość 1929 – wiersz Gadka o prostej a prawdziwej probie każdej wiary – przedr. J. Dürr-Durski Arianie polscy w świetle własnej poezji, Warszawa 1948 – wiersz w: Jaśnie Wielmożnego... pana Andrzeja hrabiego z Leszna ciału... pamiątka, Kraków (1606), unikat Biblioteki Narodowej, bibliografom nieznany, zniszczony w 1944 – wiersz łac. z rękopisu "Muzy domowej" Z. Morsztyna ogł. A. Jarosz Pamiętnik Literacki, rocznik 50 (1959) – wiersz łac. Verior Hispaniorum et Gallorum descriptio, zob. S. Kot: "Descriptio gentium" di poeti polacchi del secolo XVII, Ricerche Slavistiche, t. 6 (1958); pojedyncze wiersze łacińskie przeł. Z. Morsztyn i J. T. Trembecki; wyd. przekł. A. Brückner w: J. T. Trembecki Wirydarz poetycki, t. 1-2, Lwów 1910-1911. – przekł. Z. Morsztyna przedr. i wyd.: J. Dürr-Durski Arianie polscy w świetle własnej poezji, Warszawa 1948 (Elegie, Do Chrystusa Pana); J. Dürr-Durski w: Z. Morsztyn Muza domowa, t. 2, Warszawa 1954 (wszystkie przekłady)
Pieśni religijne, wyd. w: Pieśni nabożne, Raków 1610; wyd. następne: Raków 1625
Mowa na sejmiku w Proszowicach 31 sierpnia 1627, wyd. A. Przyboś Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 2, 1621-1660, Kraków 1955, poz. 26
Dissertatio de pace et concordia ecclesiae, Amsterdam 1628, drukarnia G. Philadelphus; wyd. następne: 1630; przekł. angielski: Londyn 1653; przekł. niemiecki pt. Von dem Friede und Einträchtigheit der Kirchen (egz. nieznany)
Ad moestam Poloniam de pactis Prutenicis, powst. około 1630, wyd. A. Brückner w: J. T. Trembecki Wirydarz poetycki, Lwów 1910-1911, t. 1, s. 403 (z przekł. polskiego Z. Morsztyna), tłum. także Andrzej Wiszowaty, (W. Potocki naśladował w wierszu "Do żałosnej Korony Polskiej...", umieszczonym na czele Ogrodu fraszek wraz z łac. tekstem zmienionym pt. "Ad Poloniam de pactis cum Sueco Prussicis")
Panegyricus honori... Vladyslai Sigismundi regis, Raków 1633
Fausti Socini Senensis descripta vita ab Equite Polono, 1634; wyd. następne 1636; wraz z rozprawą De Christianorum summo bono, Amsterdam (Eleutheropoli) 1651 – (wg S. Kota w rzeczywistości w Londynie u G. Philadelphusa); 1663; 1664; fragmenty przekł. polski: I. Lichońska w: F. Socyn. Listy, oprac. L. Chmaj, t. 1, Warszawa 1959, Biblioteka Pisarzy Reformacji, nr 2; przekł. angielski pt. The Life of F. Socinus, Londyn 1653; przekł. holenderski; przekł. niemiecki: J. P. D. pt. Fausten Socinem von Sena Leben und Wandel, 1637
Dissertatio quam Fausti Socini operibus praemitti voluit Eques Polonus (De Christianorum summo bono), 1636; wyd. następne 1651; przekł. angielski: Londyn 1653
Concept o sprawie JMP. Jakuba Sienieńskiego..., która toczyła się na sejmie warszawskim Anno Dom. 1638, wyd. L. Chmaj Samuel Przypkowski..., Kraków 1927, s. 203-226
Apologeticon adversus satyram... Heinsii cui titulus: Cras credo, hodie nihil, wyd. 1644
Braterska deklaracja na niebraterskie napomnienie... ad dissidentes in religione uczynione, 1646 (prawdopodobnie drukarnia w Gdańsku); wyd. 2 w 1646 (w rzeczywistości edycja późniejsza, prawdopodobnie z około 1670, drukarnia w Królewcu)
Żywot Jaśnie Oświeconego Książęcia Imci Bogusława Radziwiłła, zasadnicza część pióra S. Przypkowskiego powst. około 1660; następnie uzupełniono ją po 1670 i w latach 1727-1729, wyd. (z rękopisu Biblioteki Kórnickiej) A. Popliński, Poznań i Trzemeszno 1840; fragm. (z kopii z pierwszej połowy XVIII w.) wyd. J. Dürr-Durski w: Z. Morsztyn Muza domowa, t. 2, Warszawa 1954; kopia, Archiwum Główne Akt Dawnych, Oddział Wilanów, Archiwum Radziwiłłowskie nr 39, (autorstwo zasadniczej części Żywota... jako dzieła S. Przypkowskiego wskazał A. Sajkowski; J. Dürr-Durski przypisał je mylnie Z. Morsztynowi)
Historia socynianów polskich, zaginęła, (spis dzieł pozostałych w rękopisie podał C. C. Sandius Bibliotheca Anti-Trinitarriorum, Freistadt 1684), niektóre rękopisy znajdowały się w bibliotekach: Jagiellońskiej, Krasińskich, Petersburskiej; zob. A. Brückner "Spuścizna rękopiśmienna po Wacławie Potockim", Rozprawa AU Wydział Filologiczny, t. 27 (1898) i odb.; T. Grabowski Literatura ariańska w Polsce, Kraków 1908, s. 461

Wydania zbiorowe

Cogitationes sacrae ad initium Evangelii Matthaei et omnes Epistolas Apostolicas, nec non tractatus varii argumenti, praecipue de iure christiani magistratus, wyd. A. Wiszowaty i F. Kuyper, Amsterdam 1692, Bibliotheca Fratrum Polonorum, t. 7

Listy i materiały

Do K. i B. Radziwiłłów z lat 1621-1664, rękopisy: Archiwum Główne Akt Dawnych, Oddział Wilanów, Archiwum Radziwiłłowskie
Do W. Radeckiego, dat. z Koszyc 31 marca 1624; do Jana Stoińskiego, dat. z Rąbkowej 20 września 1627; ogł. J. Domański, L. Szczucki "Miscellanea arianica", Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, t. 6 (1960); rękopis: Biblioteka Ukraińskiej AN w Kijowie, nr I 5995
Do A. Moskorzowskiego, dat. w Hłuszczycy 17 września 1633, z obozu na Bogdanowej Górze 30 września 1633; do M. Ruara, dat. z obozu pod Smoleńskiem we wrześniu 1633; do S. Kurosza, dat. 3 grudnia 1633; do Jana Stroińskiego, dat. z Dojlid 6 marca 1634; wyd. A. Rembowski "Diariusz wojny moskiewskiej r. 1634", Warszawa 1895, Biblioteka Ordynacji Krasińskich. Muzeum K. Świdzińskiego, t. 13
Fragmenty listu do nieznanej z nazwiska osoby, dat. 10 grudnia 1639; ogł. L. Kubala "Jerzy Ossoliński" w: Dzieła, t. 1, Warszawa 1924, s. 489-490
Apologia własna przed elektorem brandenburskim, dat. 20 marca 1666, z rękopisu A. Lubienieckiego, wyd. F. S. Block Historia sociniannismi prussici, Królewiec 1754, s. 63 nn.




Jan Crell (Johannes Crell, Crellius) (ur. 26 lipca 1590 w Hellmitzheim, Kitzingen (Frankonia), zm. 11 czerwca 1633 w Rakowie), teolog i pisarz ariański.
Jan Crell osiedlił się w Polsce w 1612, w latach 1616-1621 był rektorem Akademii Rakowskiej, a od 1622 ministrem zboru Braci Polskich w Rakowie. Jego syn Krzysztof Crell-Spinowski, podobnie jak wnukowie Samuel i Paweł w Kosinowie oraz prawnukowie w Stanach Zjednoczonych kontynuowali propagowanie teologii Braci Polskich. Jan Crell kazania wygłaszał po łacinie i po polsku.
Opracowania Crella[edytuj]Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Jan CrellPrima ethices elementa wyd. 1635 (Podręcznik etyki).
C. Vindiciae pro religionis liberate wyd. 1637 ( "Traktat " O wolność sumienia").
Pisma i opracowania wydane w ramach Bibliotheca Fratrum Polonorum (Zbiorowe wydanie dzieł braci polskich w Amsterdamie W latach 1668-1692.

Jan Crell w Bibliotece Cyfrowej:
◦Ad librum Hugonis Grotii, quem De Satisfactione Christi adversus Faustum Socinum Senensem scripsit, responsio Johannis Crelii Franci ... Accesserunt duae Epistolae Grotii ad Crellium ... nec non Grotii ipsius Tractatus de Satisfactione Christi
http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=oai:www.sbc.org.pl:4784&from=FBC (Śląska Biblioteka Cyfrowa - format Djvu)
◦Joannis Crelii Franci Operum exegeticorum tomus secundus
http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=oai:www.sbc.org.pl:4501&from=FBC (Śląska Biblioteka Cyfrowa - format Djvu)
◦Johannis Crellii Franci Operum tomus quartus scripta ejusdem didactica et polemica complectens. Accesserunt nonnulla abtehac inedita, nempe 1. Problemata N. cum solutionibus Crellii ...
http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=oai:www.sbc.org.pl:4782&from=FBC (Śląska Biblioteka Cyfrowa - format Djvu)




Stanisław Lubieniecki herbu Rola, pseud.: Christianus Thimoteus, Brutus, (ur. 23 sierpnia 1623 w Rakowie, zm. 18 maja 1675 w Hamburgu), polski astronom, historyk i pisarz. Jego nazwisko w pismach anglojęzycznych zapisywane jest również jako Lubiniezky lub Lubyenyetsky.
Studiował na Akademii Rakowskiej, po jej likwidacji w 1638 naukę kontynuował w Kisielinie na Wołyniu. W 1644 wyjechał do Torunia, gdzie pobierał nauki prywatne. Korzystając ze stypendium zborowego, kontynuował naukę we Francji oraz Niderlandach w latach 1646-1650.
W 1646 zapisał się na uniwersytet w Orleanie, po roku przeniósł się do kalwińskiej uczelni w Saumur, potem zapisał się na katolicki uniwersytet w Angers. W Paryżu pozostawał pod wpływem środowiska socynian, które to wyznanie wkrótce przyjął. W 1649 zapisał się na uniwersytet w Lejdzie, gdzie odbył rozmowę z Kartezjuszem na temat ruchu Ziemi. Wkrótce też powrócił do Polski. W 1654 został ministrem zboru ariańskiego w Czarkowach. W czasie potopu szwedzkiego 25 października 1655 stanął na czele delegacji braci polskich, która udała się do króla Szwecji Karola X Gustawa by zabiegać o przywrócenie arianom ich swobód wyznaniowych. Schronił się w Krakowie pod opieką garnizonu szwedzkiego. Po kapitulacji miasta 1 września 1657 udał się na Pomorze Szwedzkie. Zajął się pisaniem rozpraw teologicznych, które spotkały się z ostrym atakiem luteran. W 1658 jako arianin został formalnie skazany na banicję mocą decyzji sejmu. Nowego protektora uzyskał w osobie króla Danii Fryderyka III.
Jego praca z lat 1666-1668 pt. Theatrum cometicum... jest ilustrowaną antologią 415 komet, które pojawiły się aż do roku 1655. Jeden z kraterów Księżyca został nazwany, na cześć astronoma, jego nazwiskiem: Lubieniecki (krater księżycowy).
Później zamieszkał w Hamburgu, gdzie nieustannie był atakowany przez kler luterański. Według jednej z wersji Stanisław Lubieniecki został otruty wraz z dwiema córkami na skutek nieostrożności służącej, która prawdopodobnie ugotowała im potrawę w naczyniu używanym wcześniej do wytapiania rtęci. Niewykluczone jednak, iż został zamordowany z polecenia duchownych luterańskich, którym nie na rękę był pobyt Lubienieckiego w Hamburgu. Zwłoki jego spoczęły na cmentarzu przy katedrze w Altonie koło Hamburga.

Ważniejsze utwory

Diariusz drogi krakowskiej i legacjej krystiańskiej do króla JM Karola Gustawa Anno Domini 1655 Octobris..., ogł. J. Tazbir Odrodzenie i Reformacja w Polsce, t. 5 (1960); kopia: Archiwum Główne Akt Dawnych Warszawa, Archiwum Radziwiłłowskie, dz. II, ks. 21, k. 319-337, (opis podróży do Karola Gustawa do Krakowa, w delegacji od ariańskich zborów południowej Małopolski)
Vindiciae pro unitariorum in Polonia religionis libertate, wyd. C. C. Sandius Bibliotheca Anti-Trinitariorum, Freistadt 1684, s. 267-296
Polonia moriens suos et exteros alloquitur, 1665; przekł. holenderski pt. Het stervende Polen den zijnen ende den vremden aenspreeckende, Amsterdam 1667, drukarnia P. Alckmaer
Theatrum cometicum..., cz. 1-3, powst. 1665, wyd. F. Cuper, Amsterdam 1668, drukarnia D. Baccamunde; wyd. następne: Lejda 1681
Historia reformationis polonicae..., powst. po wrześniu 1664, wyd. Freistadt 1685, drukarnia J. Aconius; przekł. polski: E. Bursche, cz. 1, Rocznik Teologiczny 1938 i odb.; cz. 2, Rocznik Teologiczny 1938 i odb.; cz. 3 przygotowana do wyd., zniszczone 1944; przekł. angielski: E. M. Wilbur, niewydano, wiad. podaje L. Szczucki "Earl Morse Wilbur (1866-1956)", Odrodzenie i Reformacja w Polsce, t. 3 (1958), s. 317
Exemplum epistolae, qua viro cuidam magno historiolam commentariorum et vitae ac mortis Jonae Slichtingii p. m. pertexit, wyd. przy: J. Szlichtyng "Commentaria posthuma in plerosque Novi Testamenti libros", t. 1, Amsterdam (po 1656), Bibliotheca Frstrum Polonorum, t. 7
Stosowanie Francuzów z Hiszpany, ogł. S. Kot "Descriptio gentium di poeti polacchi del secolo XVII", Ricerche Slavistiche, t. 6 (1958), s. 170-175; autorstwo wskazał Andrzej Lubieniecki młodszy (zob.) w rękopisie Silva rerum; dzieła w rękopisach wymienia F. S. Bock Historia Antitrinitarorium, t. 1, cz. 1, Królewiec 1744, s. 442-459

Listy

Korespondencja z Placentinusem z 1665 roku oraz inne listy, przy: Theatrum cometicum..., cz. 1-3, powst. 1665, wyd. F. Cuper, Amsterdam 1668, drukarnia D. Baccamunde; wyd. następne: Lejda 1681
Listy do Karola Gustawa, rękopisy: Riksarkivet w Sztokholmie; wiad. podaje A. Mączak "Wyniki poszukiwań źródłowych dotyczących wojny polsko-szwedzkiej 1655-1660, dokonanych w Szwecji w 1955", Przegląd Historyczny 1956, zeszyt 1, s. 133
2 listy od A. Wiszowatego: Mannheim, 25 września 1665; Amsterdam, 16 października 1666; ogł. przy: Theatrum cometicum, cz. 2, Amsterdam 1668, s. 610-614, 618; przekł. polski: I. Lichońska, wyd. Z. Ogonowski "Dwa listy Wiszowatego do S. Lubienieckiego", Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej, t. 4 (1956)
Listy od różnych osób, ogł.: J. Brant Clarorum virorum epistolae, Amsterdam 1702; J. Brant Epistolae celeberrimorum virorum, Amsterdam 1715; materiały do biografii (wiad. o korespondencji) ze źródeł arch. podaje J. Tazbir Stanisław Lubieniecki, przywódca ariańskiej emigracji, Warszawa 1961

Stanisław Lubieniecki w zasobach Polskiej Biblioteki Internetowej:
łac (Djvu)
◦"Historia reformationis Polonicae, in qua tum reformatorum, tum antitrinitariorum origo & progressus in Polonia & finitimis provinciis narrantur" Lubieniecki Stanisław
◦"Theatrum cometicum. Cz. 1-3" Lubieniecki Stanisław
http://www.pbi.edu.pl/site.php?s=OGVlMTE0YTQwOTY4&tyt=&aut=Stanis%C5%82aw+Lubieniecki&x=0&y=0
Historia reformationis Polonicae, in qua tum Reformatorum, tum ...
Autorzy Stanislaw Lubieniecki (pdf)
http://books.google.pl/books?id=MaoPAAAAQAAJ&printsec=frontcover&rview=1&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false
Theatrum cometicum, Tom 2
Autorzy Stanislas Lubieniczki (pdf)
http://books.google.pl/books?id=vBgOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&rview=1&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false


Jonasz Szlichtyng (także: Schlichting, ur. 1592 w Sączkowie, zm. 1661 w Żelechowie) – szlachcic polski, teolog braci polskich. Ojciec Krzysztofa Szlichtynga.

Pochodził z rodziny szlacheckiej pochodzenia niemieckiego, ale spolonizowanej całkowicie już w XVI w. Kształcił się w Gdańsku i Rakowie. Następnie kontynuował studia w Altdorfie (relegowany w 1616 jako podejrzany o socynianizm), potem w Lejdzie. W 1618 przebywał przez jakiś czas w Anglii i we Francji. Po powrocie do Polski w 1619 objął w Rakowie funkcję nauczyciela oraz ministra zboru. Po zlikwidowaniu ośrodka ariańskiego w Rakowie w 1638 przeniósł się do Lusławic. W 1647 wyrokiem sejmu warszawskiego został zaocznie skazany na infamię, konfiskatę mienia i karę śmierci za opublikowanie w 1646książki „Wyznanie wiary zboru tych, które się w Polsce chrystiańskim tytułem pieczętują” zawierającej wyznanie Braci Polskich. Odtąd Szlichtyng ukrywał się prowadząc jednocześnie swą działalność potajemnie. Następnie wyniósł się do Holandii, gdzie był nauczycielem Zbigniewa Sienińskiego, pobierającego tam nauki. W czasie najazdu Szwedów powrócił chwilowo do Krakowa, jednak po ich ustąpieniu musiał opuścić kraj.

Najważniejsze prace: „Odpowiedź na script X. D. Clementinusa” (Raków 1625), „Questiones duae” (Raków 1636), „De ss. Trinitate” (Raków 1637), „Confessio fidei Christiane etc.” (1642 – dzieło spalone publicznie ręką kata, a następnie przełożone na niemiecki, francuski i holenderski).



Źródło: Wikipedia